全文朗讀 Tsuân-bûn lóng-tho̍k
會記得細漢的時捌聽序大人佮學校老師講過，生做古錐閣袂驚人的粉鳥足𠢕認路，共伊放出去飛嘛會知影通飛轉來，毋免驚伊飛甲拍毋見。佇台南鹽水、新營佮學甲彼搭往過捌有濟濟人咧飼粉鳥，閣時行共𪜶紮去參加放粉鳥笭比賽，看啥人飼的粉鳥較𠢕飛。佇查埔囡仔上興的武俠片裡嘛定定看著人用粉鳥咧寄批，粉鳥仔嘛無重耽逐改攏共批順利送到位，認路的能力有影是一粒一的。敢講粉鳥有紮親像GPS彼款的家私，無伊是按怎記會起轉去厝的路？
Ē-kì-tit sè-hàn ê sî bat thiann sī-tuā-lâng kah ha̍k-hāu lāu-su kóng––kuè, senn-tsò kóo-tsui koh bē kiann lâng ê hún-tsiáu tsiok gâu jīn-lōo, kā i pàng tshut-khì pue mā ē tsai-iánn thang pue––tńg-lâi, m̄-bián kiann i pue kah phah-m̄-kìnn (phàng-kiàn). Tī Tâi-lâm Kiâm-tsuí, Sin-iânn kap Ha̍k-kah hit tah íng-kuè bat ū tsē-tsē lâng leh tshī hún-tsiáu, koh sî-kiânn kā in tsah khì tsham-ka pàng-hún-tsiáu-lîng pí-sài, khuànn siánn-lâng tshī ê hún-tsiáu khah gâu pue. Tī tsa-poo-gín-á siōng hìng ê bú-kiap-phìnn ni̍h mā tiānn-tiānn khuànn tio̍h lâng īng hún-tsiáu leh kià phue, hún-tsiáu-á mā bô tîng-tânn ta̍k kái lóng kā phue sūn-lī sàng kàu uī, jīn-lōo ê lîng-li̍k ū-iánn sī it-lia̍p-it––ê. Kám-kóng hún-tsiáu ū tsah tshin-tshiūnn GPS hit khuán ê ke-si, bô i sī án-tsuánn kì ē khí tńg-khì tshù ê lōo?
其實毋但粉鳥爾爾，濟濟鳥仔尤其是著綴季節做長途遷徙的渡鳥，攏真𠢕認方向，袂驚飛甲揣無路。早佇19世紀就有動物學者憢疑鳥仔這个認路的能力，無的確是倚靠地球的磁場來成的。地球的磁場按佗位來的？地質專家講咱地球內底倚核心的所在誠燒，連鐵佮白銅彼款𠕇硞硞的金屬嘛攏鎔去成做鐵水，液態的鐵水會直直對極燒的核心向較冷的外圍做熱對流，就佮咱咧燃滾水的時，水會對茶鈷下面向頂面做對流仝款。閣加上咱地球親像一粒大干樂會一直轉踅，順紲共遮的燒滾滾的鐵水牽咧踅，那踅玲瑯那做熱對流的鐵水會產生磁場，致到予咱地球成做一粒大吸石，形成對南極迵到北極的磁場。粉鳥就通利用伊體內一種敢若羅經彼號會感應地磁方向的物來認東西南北，予伊就算佇日頭落山了後嘛袂飛毋著方向。到底粉鳥體內這个親像羅經的物是啥物，藏佇佗位咧？
Kî-si̍t m̄-nā hún-tsiáu niā-niā (niâ), tsē-tsē tsiáu-á iû-kî sī tio̍h tuè kuì-tseh tsò tn̂g-tôo tshian-suá ê tōo-tsiáu, lóng tsin gâu jīn hong-hiòng, bē kiann pue kah tshuē bô lōo. Tsá tī 19 sè-kí tō ū tōng-bu̍t ha̍k-tsiá giâu-gî tsiáu-á tsit ê jīn-lōo ê lîng-li̍k, bô-tik-khak sī uá-khò tē-kiû ê tsû-tiûnn lâi tsiânn––ê. Tē-kiû ê tsû-tiûnn àn tó-uī lâi––ê? Tē-tsit tsuan-ka kóng lán tē-kiû lāi-té uá hi̍k-sim ê sóo-tsāi tsiânn sio, liân thih kap pe̍h-tâng hit khuán tīng-khok-khok ê kim-sio̍k mā lóng iûnn––khì tsiânn-tsò thih-tsuí, i̍k-thài ê thih-tsuí ē ti̍t-ti̍t uì ki̍k sio ê hi̍k-sim hiòng khah líng ê guā-uî tsò jia̍t-tuì-liû, kah lán leh hiânn kún-tsuí ê sî, tsuí ē uì tê-kóo ē-bīn hiòng tíng-bīn tsò tuì-liû kāng-khuán. Koh ka-siōng lán tē-kiû tshin-tshiūnn tsi̍t lia̍p tuā kan-lo̍k ē it-ti̍t tńg-se̍h, sūn-suà kā tsia-ê sio-kún-kún ê thih-tsuí khan leh se̍h, ná se̍h-lin-long ná tsò jia̍t-tuì-liû ê thih-tsuí ē sán-sîng tsû-tiûnn, tì-kàu hōo lán tē-kiû tsiânn-tsò tsi̍t lia̍p tuā khip-tsio̍h, hîng-sîng uì lâm-ki̍k thàng kàu pak-ki̍k ê tsû-tiûnn. Hún-tsiáu tiō thang lī-iōng i thé-lāi tsi̍t-tsióng kánn-ná lô-kenn hit-lō ē kám-ìng tē-tsû hong-hiòng ê mi̍h lâi jīn tang-sai-lâm-pak, hōo i tō-sǹg tī ji̍t-thâu lo̍h-suann liáu-āu mā bē pue m̄-tio̍h hong-hiòng. Tàu-té hún-tsiáu thé-lāi tsit-ê tshin-tshiūnn lô-kenn ê mi̍h sī siánn-mi̍h, tshàng tī tó-uī––leh?
粉鳥的羅經佇佗位 Hún-tsiáu ê lô-kenn tī tó-uī
予粉鳥有才調感應著由地球這粒大吸石所發出的磁場的這个神秘的羅經佇佗位，是一个困擾科學界規世紀的秘密。以早捌有人講是佇伊目睭內、嘛有人講鳥仔喙內有吸石仔、舊年閣有研究講是伊耳空內的某種對磁場敏感的細胞。遐爾濟講法誠實是「公有公情理、婆有婆情理」，聽眾聽煞嘛毋知影著信佗一个，因為從到今攏無人提會出予逐个人攏會接受的理論。
Hōo hún-tsiáu ū tsâi-tiāu kám-ìng-tio̍h iû tē-kiû tsit lia̍p tuā khip-tsio̍h sóo huat-tshut ê tsû-tiûnn ê tsit ê sîn-pì ê lô-kenn tī tó-uī, sī tsi̍t ê khùn-jiáu kho-ha̍k-kài kui sè-kí ê pì-bi̍t. Í-tsá bat ū lâng kóng sī tī i ba̍k-tsiu lāi, mā ū lâng kóng tsiáu-á tshuì lāi ū khip-tsio̍h-á, kū-nî koh ū gián-kiù kóng sī i hīnn-khang lāi ê bóo tsióng tuì tsû-tiûnn bín-kám ê sè-pau. Hiah-nī tsē kóng-huat tsiânn-si̍t sī “kong ū kong tsîng-lí, pô ū pô tsîng-lí”, thiann-tsiòng thiann-suah mā m̄-tsai-iánn tio̍h sìn tó tsi̍t ê, in-uī tsîng-kàu-tann lóng bô lâng theh ē tshut hōo tak ê lâng lóng ē tsiap-siū ê lí-lūn.
頂月日一个德國的科學團隊佇《科學》期刊發表𪜶拍拚規十冬的研究成果，𪜶發見粉鳥仔體內這个羅經毋是佇早前的人所臆的目睭、喙抑是耳仔內，煞是佇一般人料想袂到的肝臟裡。若講著肝，咱通常會隨想著伊有代謝、解毒、分泌膽汁佮合成卵白質等等要緊的功能，無人會認為伊佮指引方向的羅經有啥物底代。不而過，這个由動物學家 Martin Wikelski佮免疫學家Christian Kurts同齊𤆬領的團隊，發見佇肝臟有積聚不止仔濟的大型食菌細胞，遮的大食菌細胞毋但食細菌爾爾，閣會共濟濟害去抑是老去的紅血球吞食落腹，就按呢沓沓仔佇細胞內累積袂少源自紅血球血紅素的鐵質，致使大食菌細胞成做科學家講的超順磁性的細胞，也就是變甲對外界磁場誠敏感。閣誠奇的是這號現象獨獨佇肝才有，科學家佇別位的組織包含目睭，喙，腦佮脾攏揣無這款細胞內積聚大量鐵質的大食菌細胞。𪜶推論佇肝臟的超順磁性大食菌細胞若感應著地球的磁場變化，會隨共訊號透過𪜶四箍圍仔的神經纖維傳到腦部，予粉鳥知影家己的飛行路線，袂飛毋著路。
Tíng gue̍h-ji̍t tsi̍t ê Tik-kok ê kho-ha̍k thuân-tuī tī “Kho-ha̍k” kî-khan huat-piáu in phah-piànn kui-tsa̍p-tang ê gián-kiù sîng-kó, in huat-kiàn hún-tsiáu-á thé-lāi tsit ê lô-kenn m̄-sī tī tsá-tsîng ê lâng sóo ioh ê ba̍k-tsiu, tshuì a̍h-sī hīnn-á lāi, suah sī tī it-puann lâng liāu-sióng-bē-kàu ê kuann-tsōng ni̍h. Nā kóng-tio̍h kuann, lán thong-siông ē suî siūnn-tio̍h i ū tāi-siā, kái-to̍k, hun-pì tánn-tsiap kah ha̍p-sîng nn̄g-pe̍h-tsit tíng-tíng iàu-kín ê kong-lîng, bô lâng ē jīn-uî i kah tsí-ín hong-hiòng ê lô-kenn ū siánn-mi̍h tī-tāi. Put-jî-kò, tsit ê iû tōng-bu̍t ha̍k-ka Martin Wikelski kah bián-i̍k ha̍k-ka Christian Kurts tâng-tsê tshuā-niá ê thuân-tuī, huat-kiàn tī kuann-tsōng ū tsik-tsū put-tsí-á tsē ê tuā-hîng tsia̍h-khún sè-pau, tsia-ê tuā tsia̍h-khún sè-pau m̄-nā tsia̍h sè-khún niā-niā, koh ē kā tsē-tsē hāi––khì a̍h-sī lāu––khì ê âng-hueh-kiû thun-tsia̍h-lo̍h-pak, tsū-án-ne ta̍uh-ta̍uh-á tī sè-pau lāi luí-tsik bē-tsió guân-tsū âng-hueh-kiû hueh-âng-sòo ê thih-tsit, tì-sú tuā tsia̍h-khún sè-pau tsiânn-tsò kho-ha̍k-ka kóng––ê tshiau-sūn-tsû-sìng ê sè-pau, iā-tō-sī piàn kah tuì guā-kài ê tsû-tiûnn tsiânn bín-kám. Koh tsiânn kî ê sī tsit-lō hiān-siōng to̍k-to̍k tī kuann-tsōng tsiah ū, kho-ha̍k-ka tī pa̍t-uī ê tsoo-tsit pau-hâm ba̍k-tsiu, tshuì, náu kah pî lóng tshuē bô tsit khuán sè-pau lāi tsik-tsū tuā-liōng thih-tsit ê tuā tsia̍h-khún sè-pau. In thui-lūn tī kuann-tsōng ê tshiau-sūn-tsû-sìng tuā tsia̍h-khún sè-pau nā kám-ìng-tio̍h tē-kiû ê tsû-tiûnn piàn-huà, ē suî kā sìn-hō thàu-kuè in sì-khoo-uî-á ê sîn-king tshiam-î thuân kàu náu-pōo, hōo hún-tsiáu tsai-iánn ka-tī ê hui-hîng lōo-suànn, bē pue m̄-tio̍h lōo.
為著驗證這个推論，科學家揣來34隻粉鳥，訓練𪜶按德國某庄跤的西爿到東爿的路線，飛約19公里遠，訓練齊透了共𪜶分兩組，一組用藥仔暫時共𪜶肝內的大食菌細胞毒死，另外彼組做對照。紲落來𪜶選一个烏陰的日子共粉鳥放出去，看𪜶敢有法度佇天烏烏的狀況之下飛轉去厝。𪜶發見肝內大食菌細胞hông去除的粉鳥敢若捎無方向，四界烏白飛，著到開日了才順利飛到位。相比起來，另外彼組做對照的粉鳥攏無認路的問題，佇70分鐘內就攏飛到厝矣。毋過若是予粉鳥佇出日頭的好天飛，毋管𪜶肝內有大食菌細胞抑無，攏一下仔就飛到位，完全無重耽。所致，科學家認為粉鳥有幾若款認路的法度，出日頭的時通用日頭光的方向，若是烏陰抑是暗時仔，著愛地球的磁場鬥相共，踮𪜶肝內的超順磁性大食菌細胞就是𪜶的羅經，予𪜶通順利飛到厝。
Uī-tio̍h giām-tsìng tsit ê thui-lūn, kho-ha̍k-ka tshuē lâi 34 tsiah hún-tsiáu, hùn-liān in àn Tik-kok bóo tsng-kha ê sai-pîng kàu tang-pîng ê lōo-suànn, pue iok 19 kong-lí hn̄g, hùn-liān tsiâu-thàu liáu kā in hun nn̄g tsoo, tsi̍t tsoo īng io̍h-á tsiām-sî kā in kuann lāi ê tuā tsia̍h-khún sè-pau thāu––sí, līng-guā hit tsoo tsò tuì-tsiàu. Suà––lo̍h-lâi in suán tsi̍t ê oo-im ê ji̍t-tsí kā hún-tsiáu pàng––tshut-khì, khuànn in kám ū huat-tōo tī thinn-oo-oo ê tsōng-hóng tsi-hā pue tńg––khì tshù. In huat-kiàn kuann-lāi tuā tsia̍h-khún sè-pau hông khì-tû ê hún-tsiáu kánn-ná sa bô hong-hiòng, sì-kè oo-pe̍h-pue, tio̍h kàu khui-ji̍t liáu tsiah sūn-lī pue kàu-uī. Sio-pí––khí-lâi, līng-guā hit tsoo tsò tuì-tsiàu ê hún-tsiáu lóng bô jīn-lōo ê būn-tê, tī 70 hun-tsing lāi tō lóng pue kàu-tshù––ah. M̄-koh nā-sī hōo hún-tsiáu tī tshut ji̍t-thâu ê hó-thinn pue, m̄-kuán in kuann-lāi ū tuā tsia̍h-khún sè-pau a̍h-bô, lóng tsi̍t-ē-á tō pue kàu-uī, uân-tsuân bô tîng-tânn. Sóo-tì, kho-ha̍k-ka jīn-uî hún-tsiáu ū kuí-nā-khuán jīn-lōo ê huat-tōo, tshut ji̍t-thâu ê sî thang īng ji̍t-thâu-kng ê hong-hiòng, nā-sī oo-im a̍h-sī àm-sî-á, tio̍h-ài tē-kiû ê tsû-tiûnn tàu-sann-kāng, tiàm in kuann-lāi ê tshiau-sūn-tsû-sìng tuā tsia̍h-khún sè-pau tō-sī in ê lô-kenn, hōo in thang sūn-lī pue kàu tshù.
專門咧吞食細菌的大食菌細胞無疑悟閣扮演羅經這个角色，佇科學界有影是「轟動武林，驚動萬教」的大發現，予論文一下發表隨引起濟濟人的討論。若準粉鳥利用大食菌細胞來認東西南北，按呢動物世界裡別種會倚靠地磁來導航的動物，比論鯊魚、海龜、夜婆佮三文魚敢是用相𫝛的機制？抑是講𪜶有𪜶家己特殊的法度？Kurts教授講咱現此時的資料猶無夠十全，著愛閣進一步稽考才知。
Tsuan-bûn leh thun-tsia̍h sè-khún ê tuā tsia̍h-khún sè-pau bô-gî-ngōo koh pān-ián lô-kenn tsit ê kak-sik, tī kho-ha̍k-kài ū-iánn sī “hong-tōng bú-lîm, kiann-tōng bān-kàu” ê tuā huat-hiān, hōo lūn-bûn tsi̍t-ē huat-piáu suî ín-khí tsē-tsē lâng ê thó-lūn. Nā-tsún hún-tsiáu lī-iōng tuā tsia̍h-khún sè-pau lâi jīn tang-sai-lâm-pak, án-ne tōng-bu̍t sè-kài ni̍h pa̍t tsióng ē uá-khò tē-tsû lâi tō-hâng ê tōng-bu̍t, pí-lūn sua-hî, hái-ku, iā-pô kah sam-bûn-hî kám-sī īng sio-siāng ê ki-tsè? A̍h-sī kóng in ū in ka-tī ti̍k-sû ê huat-tōo? Kurts kàu-siū kóng lán hiān-tshú-sî ê tsu-liāu iáu bô kàu tsa̍p-tsn̂g, tio̍h-ài koh tsìn-tsi̍t-pōo khe-khó tsiah tsai.
參考資料 Tsham-khó tsu-liāu
Lisowski C, Quetting M, Klaus D, Lazarevski L, Seep L, Germer M, Li J, Müller I, Zuniga D, Fiedler W, Dechmann DKN, Thorup K, Hasenauer J, Fester L, Kuerten S, Farle M, Wiedwald U, Wikelski M, Kurts C. Homing pigeon navigation relies on superparamagnetic macrophages under overcast conditions. Science. 2026 May 28;392(6801):985-991. doi: 10.1126/science.ady2486. Epub 2026 May 28. PMID: 42207892.