全文朗讀 Tsuân-bûn lóng-tho̍k
咱人自細漢到今,加減攏捌有著傷的經驗。比論講囡仔時和同伴走相逐,無注意去踏著窟仔來跋倒造成挫傷、佇國校仔學做針黹的時,手無細膩去予針鑿著造成刺傷、大漢了佇灶跤切菜無張持去割著手指頭仔造成割傷、食物件無小心咬著喙舌抑是喙唇造成喙破等等,攏會致到無仝大細的空喙。毋管破空是大抑是細,咱真四常拄著的情形就是:拄仔著傷的時,並袂講蓋疼,上疼的時期顛倒是空喙當咧復原,也就是咧收喙的時陣,彼時毋但受傷的所在疼,連踮伊四箍圍仔的皮膚嘛會變甲足敏感,略仔共𪜶摸一下就疼甲欲死。喙破的空喙尤其食力,定定予人疼甲食袂落飯。
Lán lâng tsū sè-hàn kàu tann, ke-kiám lóng bat ū tio̍h-siong ê king-giām. Pí-lūn kóng gín-á sî hām tâng-phuānn tsáu-sio-jiok, bô tsù-ì khì ta̍h-tio̍h khut-á lâi pua̍h-tó tsō-sîng tshò-siong, tī kok-hāu-á o̍h tsò tsiam-tsí ê sî, tshiú bô-sè-jī khì hōo tsiam tsha̍k-tio̍h tsō-sîng tshì-siong, tuā-hàn liáu tī tsàu-kha tshiat-tshài bô-tiunn-tî khì kuah-tio̍h tshiú tsíng-thâu-á tsō-sîng kuah-siong, tsia̍h-mi̍h-kiānn bô-sió-sim kā-tio̍h tshuì-tsi̍h a̍h-sī tshuì-tûn tsō-sîng tshuì-phuà tíng-tíng, lóng ē tì-kàu bô-kāng tuā-sè ê khang-tshuì. M̄-kuán phuà-khang sī tuā a̍h-sī sè, lán tsin sù-siông tú-tio̍h ê tsîng-hîng tō-sī:tú-á tio̍h-siong ê sî, pīng bē kóng kài thiànn, siōng-thiànn ê sî tian-tó sī khang-tshuì tng-teh ho̍k-guân, iā-tō-sī teh siu-tshuì ê sî-tsūn, hit-sî m̄-nā siū-siong ê sóo-tsāi thiànn, liân tiàm i sì-khoo-uî-á ê phuê-hu mā-ē piàn-kah tsiok bín-kám, lio̍h-á kā-in bong––tsi̍t-ē tiō thiànn-kah beh-sí. tshuì-phuà ê khang-tshuì iû-kî tsia̍h-la̍t, tiānn-tiānn hōo-lâng thiànn-kah tsia̍h bē lo̍h pn̄g.
為怎樣咱會感覺疼 Uī-tsuánn-iūnn lán ē kám-kak thiànn
咱會感覺疼是源自疼覺神經的活動,疼覺神經屬知覺神經的一類,伊會生出長閣密的神經纖維伸入去咱規身軀逐所在的皮膚,連筋肉、呼吸道佮消化道等等的組織嘛攏有伊的影。疼覺神經纖維的尾溜有感受器,佇身體遭遇著危害的時,可比講創傷,會透過感受器刺激疼覺神經,共疼的訊號傳送去腦部,通知咱拄著危險。不而過,佇正常狀況下,疼覺神經對觸覺的敏感度誠低,咱生活中的握手、拍噗仔、拍球等活動攏袂刺激疼覺神經,干焦佇搪著有危害的刺激,可比講過頭的機械性刺激(親像咱頂面所講的創傷)、熱刺激(比論講燒燙傷)、抑是化學刺激(譬如微生物感染引起的發炎)等等,才會大力刺激疼覺神經,致使人感覺著疼,通好緊走閃危險,避免身體傷害擴大。
Lán ē kám-kak thiànn sī guân-tsū thiànn-kak-sîn-king ê ua̍h-tāng, thiànn-kak-sîn-king sio̍k ti-kak-sîn-king ê tsi̍t luī, i ē senn-tshut tn̂g koh ba̍t ê sîn-king-tshiam-î tshun-ji̍p-khì lán kui sing-khu ta̍k-sóo-tsāi ê phuê-hu, liân kin-bah, hoo-khip-tō kap siau-huà-tō tíng-tíng ê tsoo-tsit mā lóng ū i ê iánn. Thiànn-kak-sîn-king tshiam-î ê bué-liu ū kám-siū-khì, tī sin-thé tso-gū-tio̍h guî-hāi ê sî, khó-pí-kóng tshòng-siong, ē thàu-kuè kám-siū-khì tshì-kik thiànn-kak-sîn-king, kā thiànn ê sìn-hō thuân-sàng khì náu-pōo, thong-ti lán tú-tio̍h guî-hiám. Put-jî-kò, tī tsìng-siông tsōng-hóng hā, thiànn-kak sîn-king tuì tshiok-kak ê bín-kám-tōo tsiânn kē, lán sing-ua̍h tiong ê at-tshiú, phah-pho̍k-á, phah-kiû tíng ua̍h-tāng lóng bē tshì-kik thiànn-kak-sîn-king, kan-na tī tn̄g-tio̍h ū guî-hāi ê tshì-kik, khó-pí kóng kuè-thâu ê ki-hāi-sìng tshì-kik (tshin-tshiūnn lán tíng-bīn sóo kóng ê tshòng-siong), jia̍t-tshì-kik (pí-lūn kóng sio-thǹg-siong), a̍h-sī huà-ha̍k-tshì-kik (phì-jû bî-sing-bu̍t kám-jiám ín-khí ê huat-iām) tíng-tíng, tsiah ē tuā-la̍t tshì-kik thiànn-kak-sîn-king, tì-sú lâng kám-kak tio̍h thiànn, thang-hó kín tsáu-siám guî-hiám, pī-bián sin-thé siong-hāi khok-tuā.
疼覺神經致使空喙變甲誠敏感 Thiànn-kak-sîn-king tì-sú khang-tshuì piàn kah tsiânn bín-kám
是按怎空喙當咧收喙的時會予人感覺遮疼?咱身體某所在若是著傷,疼覺神經一下受刺激,會隨共訊息傳送予腦部,警告咱拄著危害,著趕緊走閃,紲落去疼覺神經閣會對伊的尾溜釋放幾若款神經激素,共免疫系統的食菌細胞呼倚來,通共偷走入來作怪的病菌食食掉。予伊呼倚來的食菌細胞嘛會分泌無仝款的hoo-lú-bóng,刺激踮空喙邊仔的疼覺神經生出加較濟閣較密的神經纖維,同時閣攑懸疼覺神經對刺激的反應性,致使空喙本身佮伊四箍圍仔的皮膚攏變甲誠敏感,無張持共伊摸著就予人疼甲哀。
Sī-án-tsuánn khang-tshuì tng leh siu-tshuì ê sî ē hōo-lâng kám-kak tsiah thiànn? Lán sin-thé bóo-sóo-tsāi nā-sī tio̍h-siong, thiànn-kak-sîn-king tsi̍t-ē siū tshì-kik, ē suî kā sìn-sit thuân-sàng hōo náu-pōo, kíng-kò lán tú-tio̍h guî-hāi, tio̍h kuánn-kín tsáu-siám, suà––lo̍h-khì thiànn-kak-sîn-king koh ē uì i ê bué-liu sik-hòng kuí-nā-khuán sîn-king kik-sòo, kā bián-i̍k-hē-thóng ê tsia̍h-khún sè-pau khoo uá––lâi, thang kā thau tsáu-ji̍p-lâi tsok-kuài ê pēnn-khún tsia̍h-tsia̍h––tiāu. Hōo i khoo uá––lâi ê tsia̍h-khún-sè-pau mā-ē hun-pì bô-kāng-khuán ê hoo-lú-bóng, tshì-kik tiàm khang-tshuì pinn-á ê thiànn-kak-sîn-king senn-tshut ke khah-tsē koh khah-ba̍t ê sîn-king-tshiam-î, tông-sî koh gia̍h-kuân thiànn-kak-sîn-king tuì tshì-kik ê huán-ìng sìng, tì-sú khang-tshuì pún-sin kap i sì-khoo-uî-á ê phuê-hu lóng piàn-kah tsiânn bín-kám, bô-tiunn-tî kā i bong-tio̍h tō hōo-lâng thiànn-kah ai.
疼覺神經對空喙收喙的利益 Thiànn-kak-sîn-king tuì khang-tshuì siu-tshuì ê lī-ik
早佇60外冬前,就有科學家佇動物實驗裡觀察著神經佇空喙的收喙扮演真要緊的角色,經過這半世紀以來的稽考,科學界發見疼覺神經對空喙欲收喙有兩項大利益,一項是提醒咱愛謹慎,避免無細膩閣去磕著受傷的所在,毋但致到破空愈大,無定著閣會予垃圾物走入來,影響收喙。另外一項是一个新的科學發見,舊年一个澳洲佮日本的科學團隊,發見疼覺神經佇空喙產生以後,伊𠢕伸勼的神經纖維會直直延長鑽入去著傷的皮膚佮筋肉組織裡,紲落去佇纖維的尾溜閣會分泌一款號做CGRP的短鏈胺基酸,胺基酸是構成卵白質的基本元素,這个CGRP並一般卵白質較細,科學界共伊歸類做胜肽。CGRP細罔細,毋閣功能不止仔要緊,伊會壓制食菌細胞的動員,共發炎反應硩落來,避免伊走過頭顛倒造成組織無必要的損傷。毋但幫贊消炎爾爾,CGRP嘛會指示食菌細胞緊共受傷死去的細胞吞食清氣,閣進一步分泌會當促進細胞再生通修復受損組織的hoo-lú-bóng,予空喙較緊好。
Tsá tī 60 guā tang tsîng, tō ū kho-ha̍k-ka tī tōng-bu̍t-si̍t-giām ni̍h kuan-tshat tio̍h sîn-king tī khang-tshuì ê siu-tshuì pān-ián tsin iàu-kín ê kak-sik, king-kuè tsit puànn sè-kí í-lâi ê khe-khó, kho-ha̍k-kài huat-kiàn thiànn-kak sîn-king tuì khang-tshuì beh siu-tshuì ū nn̄g-hāng tuā lī-ik, tsi̍t hāng sī hōo lán khah kín-sīn, pī-bián bô-sè-jī koh khì kha̍p tio̍h siū-siong ê sóo-tsāi, m̄-nā tì-kàu phuà-khang lú tuā, bô-tiānn-tio̍h koh ē hōo lah-sap-mi̍h tsáu––ji̍p-lâi, íng-hióng siu-tshuì. Līng-guā tsi̍t hāng sī tsi̍t ê sin ê kho-ha̍k huat-kiàn, kū-nî tsi̍t ê Ò-tsiu kap Ji̍t-pún ê kho-ha̍k thuân-tuī, huat-kiàn thiànn-kak-sîn-king tī khang-tshuì sán-sing í-āu, i gâu tshun-kiu ê sîn-king-tshiam-î ē ti̍t-ti̍t iân-tn̂g tsǹg-ji̍p-khì tio̍h-siong ê phuê-hu kap kin-bah-tsoo-tsit ni̍h, suà––lo̍h-khì tī tshiam-î ê bué-liu koh ē hun-pì tsi̍t-khuán hō-tsò CGRP té-liān an-ki-sng, an-ki-sng sī kòo-sîng nn̄g-pe̍h-tsit ê ki-pún-guân-sòo, tsit ê CGRP phīng it-puann nn̄g-pe̍h-tsit khah sè, kho-ha̍k-kài kā i kui-luī tsò sing-thài. CGRP sè-bóng-sè, m̄-koh kong-lîng put-tsí-á iàu-kín, i ē ap-tsè tsia̍h-khún-sè-pau ê tōng-uân, kā huat-iām huán-ìng teh––lo̍h-lâi, pī-bián i tsáu kuè-thâu tian-tò tsō-sîng tsoo-tsit bô-pit-iàu ê sún-siong. M̄-nā pang-tsān siau-iām niā-niā, CGRP mā ē tsí-sī tsia̍h-khún-sè-pau kín kā siū-siong sí––khì ê sè-pau thun-tsia̍h tshing-khì, koh tsìn-tsi̍t-pōo hun-pì ē-tàng tshiok-tsìn sè-pau tsài-sing thang siu-ho̍k siū-sún tsoo-tsit ê hoo-lú-bóng, hōo khang-tshuì khah kín hó.
對糖尿病患者的利益 Tuì thn̂g-jiō-pēnn huān-tsiá ê lī-ik
人若著糖尿病,除了血糖歹控制,袂免得閣會有空喙僫收喙的問題。根據臨床的觀察,半數以上的糖尿病患者的疼覺神經功能走縒,對伊發出來的神經纖維嘛加足少,致到患者的CGRP的濃度並正常人較低。若準無夠額的CGRP就是致使糖尿病患者空喙較慢好的緣故,咱敢是會用得用醫療注射的法度來補充無夠的CGRP,予患者的空喙較快好咧?這个迒國的研究團隊發見,若共人為生產的CGRP注射入去糖尿病鳥鼠仔的空喙,有影會當予空喙較快收喙。這个大發見,一時仔就轟動全球的再生醫學界,雖罔到今猶未有佇病人身軀頂做試驗的資料,濟濟學者攏向望𪜶的研究結果會使幫贊醫學界開發通協助糖尿病或者是神經受損的患者空喙復原的好藥方。
Lâng nā tio̍h thn̂g-jiō-pēnn, tû-liáu hueh-thn̂g pháinn khòng-tsè, bē-bián-tit koh ē ū khang-tshuì oh siu-tshuì ê būn-tê. Kin-kì lîm-tshn̂g ê kuan-tshat, puànn-sòo í-siōng ê thn̂g-jiō-pēnn huān-tsiá ê thiànn-kak-sîn-king kong-lîng tsáu-tsua̍h, tuì i huat––tshut-lâi ê sîn-king-tshiam-î mā ke tsiok tsió, tì-kàu huān-tsiá ê CGRP ê lông-tōo phīng tsìng-siông lâng khah kē. Nā-tsún bô-kàu-gia̍h ê CGRP tō-sī tì-sú thn̂g-jiō-pēnn huān-tsiá khang-tshuì khah bān hó ê iân-kòo, lán kám-sī ē-īng-tit iōng i-liâu tsù-siā ê huat-tōo lâi póo-tshiong bô kàu ê CGRP, hōo huān-tsiá ê khang-tshuì khah khuài hó leh? Tsit-ê hānn-kok ê gián-kiù thuân-tuī huat-kiàn, nā kā jîn-uî sing-sán ê CGRP tsù-siā ji̍p-khì thn̂g-jiō-pēnn niáu-tshí-á ê khang-tshuì, ū-iánn ē-tàng hōo khang-tshuì khah khuài siu-tshuì. Tsit-ê tuā-huat-kiàn, tsi̍t-sî-á tō hong-tōng tsuân-kiû ê tsài-sing i-ha̍k-kài, sui-bóng kàu-tann iáu-buē ū tī pēnn-lâng sing-khu-tíng tsò tshì-giām ê tsu-liāu, tsē-tsē ha̍k-tsiá lóng ǹg-bāng in-ê gián-kiù kiat-kó ē-sái pang-tsān i-ha̍k-kài khai-huat thang hia̍p-tsōo thn̂g-jiō-pēnn hi̍k-tsiá-sī sîn-king siū-sún ê huān-tsiá khang-tshuì ho̍k-guân ê hó io̍h-hng.
參考資料 Tsham-khó tsu-liāu:
Lu, YZ., Nayer, B., Singh, S.K. et al. CGRP sensory neurons promote tissue healing via neutrophils and macrophages. Nature 628, 604–611 (2024). https://doi.org/10.1038/s41586-024-07237-y
